به گزارش ادارهکل روابط عمومی و امور بینالملل نهاد کتابخانههای عمومی کشور، در راستای معرفی کتابهایی که رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله سیدعلی حسینی خامنهای آنها را پیشنهاد داده و معرفی کرده بودند، در پرونده ویژه «به پیشنهاد آقا» این آثار معرفی خواهند شد که مروری بر کتاب «دختر شینا» به قلم بهناز ضرابیزاده، نوزدهمین گام در این پرونده است.
شناسنامه کتاب
نام اثر: دختر شینا
نویسنده: بهناز ضرابیزاده
ناشر: انتشارات سوره مهر
سال انتشار: ۱۳۹۰
موضوع: جنگ ایران و عراق
ژانر: خاطرهنگاری
زمان تقریبی مطالعه: ۹ ساعت
مقدمه و بافتار تألیف
کتاب «دختر شینا» به قلم بهناز ضرابیزاده، روایتی مستند و داستانگونه از زندگی «قدمخیر محمدی کنعان»، همسر شهید سردار حاج ستار ابراهیمی هژیر است. این کتاب در قالب خاطرات شفاهی شکل گرفته و با زبانی ساده، صمیمی و روان، زندگی زنی روستایی را روایت میکند که در بستر حوادث انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی، از دختری نوجوان به مادری مقاوم و استوار تبدیل میشود. این کتاب فقط روایت همسر یک شهید نیست، بلکه تصویری انسانی و ملموس از زندگی پشت جبهه، صبر و ایثار زنان ایرانی و تأثیر جنگ بر خانوادهها را به نمایش میگذارد.
داستان «دختر شینا» در بستر تحولات مهم دهه ۱۳۵۰ تا ۱۳۶۰ در ایران شکل میگیرد؛ دورهای که انقلاب اسلامی و سپس جنگ ایران و عراق، زندگی مردم، بهویژه خانوادههای مناطق روستایی و مذهبی را بهشدت تحت تأثیر قرار داد. قهرمان داستان در فضایی سنتی و روستایی رشد میکند؛ جایی که ازدواج در سنین پایین، ساختار خانوادگی گسترده، باورهای مذهبی عمیق و نقشهای مشخص جنسیتی از ویژگیهای اصلی آن است. با آغاز جنگ، این ساختار سنتی با واقعیتی تازه و سخت روبهرو میشود: حضور مردان در جبهه و مسئولیت سنگین زنان در ادارۀ خانواده. «دختر شینا» نشان میدهد که جنگ فقط در میدان نبرد رخ نمیدهد، بلکه در خانهها، در دل مادران و همسران و در تربیت فرزندان نیز ادامه دارد. همین بستر اجتماعی و تاریخی، روایت کتاب را از یک خاطره شخصی فراتر برده و آن را به سندی از یک دوره مهم تاریخ معاصر ایران تبدیل کرده است.
یادداشت (تقریظ) آیتالله سیدعلی حسینی خامنهای بر این کتاب، که در شهریورماه سال ۱۳۹۱ نگاشته و منتشر شد، نشاندهنده اهمیت راهبردی این دست آثار است. متن تقریظ این است:
بسمهتعالی
رحمت خدا بر این بانوی صبور و باایمان؛ و بر آن جوان مجاهد و مخلص و فداکاری که این رنجهای توانفرسای همسر محبوبش نتوانست او را از ادامۀ جهاد دشوارش باز دارد. جا دارد از فرزندان این دو انسان والا نیز قدردانی شود.
شهریور ۹۱
نویسنده تلاش کرده است بدون اغراق و شعارزدگی، زندگی واقعی و روزمره آن دوران را بازگو کند؛ روایتی که در عین سادگی، عمیق و تأثیرگذار است.
خلاصه محتوا
کتاب «دختر شینا» روایت زندگی قدمخیر محمدی کنعان، همسر سردار شهید حاج ستار ابراهیمی هژیر است که کودکی او در روستایی محروم و مذهبی به نام قایش از استان همدان آغاز میشود؛ دختری که در فضای ساده و سخت زندگی روستایی رشد میکند، در سنین کم پا به زندگی مشترک میگذارد و همزمان با وقوع انقلاب اسلامی و سپس آغاز جنگ تحمیلی، با اعزام همسرش به جبهه، مسئولیت سنگین خانه و فرزندان را برعهده میگیرد. او در حالی که با کمبودها، اضطراب خبرهای جبهه و تنهایی در شهری غریب دستوپنجه نرم میکند، با تکیه بر ایمان و صبوری هم پشتیبان معنوی همسر رزمندهاش باقی میماند و هم نقش مادر و پدر را برای فرزندانش ایفا میکند.
داستانی که در آن عشق عمیق و صمیمی میان او و صمد (ستار) در دیدارهای کوتاه جلوهگر میشود و سرانجام با شهادت ستار به اوج عاطفی خود میرسد، اما قدمخیر با وجود اندوه سنگین فقدان، با نگاهی سرشار از باور دینی و احساس افتخار، مسیر زندگی را ادامه میدهد و با تربیت فرزندانش و تحمل دشواریها، نمونهای از استقامت و نقشآفرینی زنان رزمندگان در پشت جبهه را به تصویر میکشد. همین ویژگی، این اثر را به بخشی ماندگار از تاریخ شفاهی دفاع مقدس و روایت صبر، وفاداری و عشق در دل رنجها تبدیل میکند.
در کنار سختیها و مشقت بزرگکردن فرزندان بهتنهایی، رفتوآمدهای کوتاه و گهگاه همسرش از جبهه، لحظاتی سرشار از شادی و امید میآفریند، اما دیدارهایی که کوتاه و ناپایدارند و دوباره جای خود را به انتظارهای طولانی میدهند. صحبتها و رفتارهای ستار در طول اثر، نشاندهندۀ عشق عمیق او به خانواده و در عین حال عزم راسخش برای دفاع از وطن است. قدمخیر نیز با وجود تمام دلتنگیها، بهعنوان همسر و مادری جوان که فقط ۹ سال، آن هم به مدتی بسیار کوتاه، با ستار زندگی مشترک داشته است، هرگز مانعی برای حضور او در جبهه نمیتراشد و با ایمان قلبی، خود را شریک راه و هدف همسرش میداند.
کتاب بهتدریج از روزهای ساده زندگی روستایی به صحنههای پرالتهاب جنگ و اخبار عملیات جبهه میرسد و سرانجام، پس از سالها حضور ستار در جنگ، خبر شهادتش اندوهی عمیق بر دل قدمخیر مینشاند، اما او با مرور جملات وصیتنامه ستار دربارهۀ جایگاه شهدا، شهادت را اوج سعادت میداند و از هم نمیپاشد. پس از شهادت ستار، فصل تازهای از زندگی قدمخیر آغاز میشود؛ فصلی که در آن باید بهتنهایی فرزندان را بزرگ کند، خاطره پدر را در دلها زنده نگه دارد و با مشکلات عاطفی فرزندان دستوپنجه نرم کند.
تحلیل ساختاری و فرمی
بینامتنیت و ساختار روایی: در کتاب «دختر شینا» روایت بر پایه خاطرهگویی شفاهی و بازگویی تجربههای زیسته شکل گرفته است و همین ویژگی، اثر را به متنی صمیمی، باورپذیر و نزدیک به زندگی واقعی تبدیل کرده است. راوی، خودِ قدمخیر محمدی کنعان است و روایت داستان را از زاویهدید اولشخص پیش میبرد، به همین دلیل خواننده حوادث را نه از بیرون، بلکه از درون تجربههای شخصی او دنبال میکند. روایتی که بهراحتی احساسات، ترسها، دلتنگیها و شوقهای راوی را مستقیم و بیواسطه به مخاطب منتقل میکند و بهنوعی، متن حالتی اعترافگونه، صادقانه و انسانی به خود میگیرد.
ساختار کتاب خطی و زمانمند است و رویدادها به ترتیب وقوع، از کودکی راوی تا سالهای پس از شهادت همسرش، در نوزده فصل پیش میروند. این ترتیب زمانی به انسجام داستان کمک کرده و باعث میشود خواننده سیر رشد شخصیتی راوی را بهخوبی دنبال و درک کند. در عین حال، کتاب بیش از آنکه بر حادثهپردازی پیچیده تکیه داشته باشد، بر خاطره و تجربه استوار است. هر فصل یا بخش، قطعهای از زندگی راوی را باز میکند و بهتدریج تصویر کاملتری از او و محیط پیرامونش میسازد.
نمادپردازی و ظرفیت تمثیلی: یکی از لایههای مهم در خوانش کتاب «دختر شینا»، توجه به نظام نمادین و ظرفیت تمثیلی آن است. این کتاب در ظاهر روایتی ساده و واقعگرا از زندگی قدمخیر محمدی کنعان است، اما در سطحی عمیقتر، از نشانهها و الگوهایی بهره میبرد که متن را از یک خاطرهنگاری صرف فراتر میبرد و به روایتی نمادین از زن ایرانی در بستر انقلاب و جنگ تبدیل میکند. «دختر شینا» از منظر عنوان، فضا، شخصیت و موقعیت روایی خود، نظامی از نمادها و تمثیلها را شکل میدهد. عنوان کتاب با ارجاع به «شینا»، مادر قدمخیر، بر پیوند نسلی و هویت ریشهدار زنانه تأکید میکند. خانه و روستا به نمادهای پایداری و اصالت تبدیل میشوند و خودِ قدمخیر به تمثیلی انسانی از مقاومت خاموش زنان ایرانی در دوران جنگ بدل میشود. از این رو، کتاب را میتوان نهتنها یک خاطرهنامه، بلکه رسانهای برای بازنمایی حافظۀ زنانه و تجربۀ تاریخی زنان در ادبیات دفاع مقدس دانست.
زبان، لحن و ریتم: راوی به زبان مردم عادی سخن میگوید و به همین دلیل لحن کتاب طبیعی و بیتکلف است. این سادگی زبانی کمک میکند که مخاطب با فضای زندگی روستایی، خانوادگی و جنگی اثر، ارتباط نزدیکتری برقرار کند.
مقایسه همرده: «دختر شینا» را میتوان با دو اثر شاخص دیگر در ادبیات دفاع مقدس سنجید. نخست کتاب «دا» نوشته سیده زهرا حسینی که آن نیز خاطرات جنگ را از منظر یک زن بیان میکند؛ با این تفاوت که «دختر شینا» بیشتر روایت انتظار، همسرداری و مادری در سایه جنگ است، اما «دا» روایت مقاومت فعال و حضور مستقیم در میدان نبرد است. به همین سبب فضای «دا» حماسیتر است، در حالی که «دختر شینا» عاطفیتر و خانوادگیتر است. دیگری کتاب «نورالدین، پسر ایران» نوشته معصومه سپهری است که در آن، همچون «دختر شینا»، پذیرش مشقت و سختیهای جنگ ایران و عراق بهعنوان یک ایرانی به تصویر کشیده میشود. با این تفاوت که «نورالدین، پسر ایران» تجربهای مردانه از حضور در جبهه و سختیهای جسمی و روحی جنگ را ارائه میدهد، اما «دختر شینا» تجربهای زنانه از جنگ است؛ جنگی که در خانه، در نبود همسر و در تربیت فرزندان جریان دارد. در «نورالدین، پسر ایران» عنصر حادثه و عملیات پررنگتر است، در حالی که در «دختر شینا» عنصر احساس، انتظار و صبر برجستهتر است.
در این اثر، شخصیتپردازیها با تکیه بر خاطرات و تجربیات قدمخیر محمدی کنعان، به شکلی ملموس و باورپذیر ارائه شدهاند. این شخصیتها نه بهعنوان قهرمانان ایدئال، بلکه بهعنوان انسانهایی واقعی با نقاط قوت و ضعف خود، در متن روایت حضور دارند:
- ستار ابراهیمی هژیر، همسر قدمخیر و محور اصلی و عاطفی زندگی او، یکی از شخصیتهای اصلی داستان است؛ شخصیتی مؤمن، انقلابی و شجاع و در عین حال عاشق و خانوادهدوست.
- قدمخیر، شخصیت اصلی و موتور محرکه داستان. دختری روستایی، صبور و قانع که به زنی قوی، استوار و فداکار تبدیل میشود.
- فرزندان (خدیجه، معصومه، سمیه، مهدی، زهرا)، فرزندان قدمخیر و ستار که نمادی از نسل پس از جنگ و یادگاران ستار هستند.
- حاجآقا و شینا (شیرینجان)، پدر و مادر قدمخیر. پدر و مادری دلسوز، مهربان و صبور که همواره پشتیبان دخترشان بودند و نمونهای از پدر و مادران سنتی و فداکار ایرانی به شمار میآیند.
کاربرد در ترویج خواندن و توسعۀ سواد رسانهای
مخاطب اصلی کتاب «دختر شینا» نوجوانان و جوانانی هستند که میخواهند با فضای انقلاب اسلامی و دفاع مقدس از زاویهای خانوادگی و انسانی آشنا شوند. همچنین علاقهمندان به ادبیات پایداری و خاطرات جنگ، از خوانندگان جدی این اثر به شمار میآیند. خانوادههای شهدا و ایثارگران که میخواهند تجربهای مشابه زندگی خود را در قالب روایت ببینند، با این اثر ارتباط عاطفی برقرار میکنند؛ همچنین مربیان فرهنگی و معلمان برای انتقال مفاهیم ایثار، خانواده و مسئولیتپذیری از این کتاب بهره میبرند. در مجموع، کتاب برای عموم مردم قابلفهم است، اما بیشترین تأثیر را بر نسل جوان و علاقهمندان به ادبیات خاطرهمحور دارد.
جمعبندی
«دختر شینا» اثری ارزشمند در حوزه ادبیات دفاع مقدس و تاریخ شفاهی است که زندگی قدمخیر محمدی کنعان را در کنار همسر شهیدش، ستار ابراهیمی هژیر، روایت میکند. این کتاب فقط شرح یک زندگی فردی نیست، بلکه تصویری از زندگی زنان ایرانی در سالهای انقلاب و جنگ تحمیلی را به نمایش میگذارد. نویسنده با تکیه بر خاطرات راوی (قدمخیر) توانسته است روایتی صمیمی، واقعی و تأثیرگذار خلق کند؛ روایتی که در آن صبر، ایمان، عشق، فداکاری و تحمل سختیها برجسته شدهاند. کتاب از دوران کودکی راوی آغاز میشود و تا سالهای پس از شهادت همسرش ادامه مییابد و سیر خطی داستان سبب میشود خواننده بهراحتی با فرازوفرودهای زندگی او همراه شود.
توضیح: نقلقول رهبر شهیدمان را در این نشانی بجویید: